خشونت روانی، جرم بی‌گواه؛ وقتی زخم‌های زنان دیده نمی‌شوند
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی بانوخبر؛ همه خشونت‌ها با صدای شکستن چیزی یا کبودی روی بدن همراه نیستند. گاهی خشونت در سکوت اتفاق می‌افتد؛ در قالب تحقیرهای مداوم، سرزنش، تهدید، کنترل رفت‌وآمد، محدود کردن ارتباطات اجتماعی و زیر سؤال بردن شخصیت یک زن. زخم‌هایی که دیده نمی‌شوند، اما ممکن است سال‌ها در ذهن و روان قربانی باقی بمانند.
خشونت روانی یکی از پنهان‌ترین شکل‌های آزار زنان است؛ خشونتی که گاهی در محیط خانه، از سوی نزدیک‌ترین افراد زندگی اتفاق می‌افتد و به دلیل نبود آثار جسمی، نه‌تنها از سوی اطرافیان جدی گرفته نمی‌شود، بلکه گاهی خود قربانی نیز آن را بخشی طبیعی از زندگی مشترک تصور می‌کند.
از تحقیر تا کنترل؛ خشونت همیشه فریاد نمی‌زند
خشونت روانی صرفاً به معنای دعوا و مشاجره میان زوجین نیست. زمانی که یک زن به‌طور مداوم با جملاتی مانند «تو هیچ‌چیزی نمی‌فهمی»، «بدون من از پس زندگی برنمی‌آیی» یا «هیچ‌کس تو را قبول ندارد» مواجه می‌شود، ممکن است به‌تدریج اعتمادبه‌نفس و احساس ارزشمندی خود را از دست بدهد.
در برخی روابط، این رفتارها شکل پیچیده‌تری پیدا می‌کنند؛ کنترل تلفن همراه، محدود کردن ارتباط با خانواده و دوستان، ایجاد احساس گناه، تهدید به گرفتن فرزندان، تحقیر در جمع و استفاده از مسائل مالی برای وابسته نگه داشتن زن.
مشکل اینجاست که بسیاری از این رفتارها پشت عنوان‌هایی مانند غیرت، حساسیت، عصبانیت یا اختلاف سلیقه پنهان می‌شوند؛ درحالی‌که تکرار و استمرار چنین رفتارهایی می‌تواند امنیت روانی و استقلال فرد را به‌شدت تهدید کند.
چرا اثبات خشونت روانی دشوار است؟
یکی از مهم‌ترین مشکلات زنان آسیب‌دیده، فاصله میان تجربه خشونت و امکان اثبات آن است.
در خشونت جسمی، گاهی آثار ضرب‌وجرح می‌تواند در قالب گواهی پزشکی قانونی ثبت شود؛ اما در خشونت روانی، بسیاری از رفتارها در فضای خصوصی خانه و بدون حضور شاهد اتفاق می‌افتند.
زنی که بارها تحقیر شده، تهدید شنیده یا از ارتباط با خانواده‌اش منع شده است، ممکن است برای اثبات ادعای خود با پرسش‌های دشواری مواجه شود: چه کسی شاهد این رفتارها بوده است؟ آیا پیام یا مدرکی وجود دارد؟ چگونه می‌توان آسیب واردشده به روان را مستند کرد؟
همین دشواری‌ها باعث می‌شود برخی زنان از پیگیری حقوقی منصرف شوند یا سال‌ها در شرایط آزاردهنده باقی بمانند.
البته نبود شاهد مستقیم به معنای غیرممکن بودن اثبات نیست. پیامک‌ها، مکاتبات و پیام‌های صوتی، شهادت مطلعان، گزارش‌های کارشناسی و روان‌شناسی و سایر قرائن می‌توانند در کنار یکدیگر به روشن شدن واقعیت کمک کنند.
خشونت روانی از نگاه قانون؛ آیا هر تحقیر و تهدیدی جرم است؟
از منظر حقوقی باید میان رفتار غیراخلاقی و رفتار دارای عنوان مجرمانه تفاوت قائل شد.
در قوانین فعلی ایران، عنوان کلی خشونت روانی به‌صورت مستقل و فراگیر برای تمام رفتارهای آزاردهنده جرم‌انگاری نشده است؛ اما برخی مصادیق آن می‌توانند تحت عناوین قانونی قابل پیگیری باشند.
برای مثال، توهین و فحاشی می‌تواند مشمول ماده ۶۰۸ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) باشد. تهدید نیز در صورت تحقق شرایط قانونی، تحت ماده ۶۶۹ همین قانون قابل بررسی و پیگیری است.
همچنین اگر آزار از طریق مزاحمت تلفنی یا ابزارهای ارتباطی و با شرایط مقرر قانونی انجام شود، ممکن است مقررات مرتبط با این رفتارها نیز قابل اعمال باشد.
بنابراین صرف تجربه یک رابطه آزاردهنده به معنای تحقق خودکار یک جرم کیفری نیست و تشخیص عنوان مجرمانه به نوع رفتار، مدارک و شرایط پرونده بستگی دارد.
لایحه حمایت از زنان؛ قانونی که هنوز به سرانجام نرسیده است
یکی از موضوعات مهم در حمایت حقوقی از زنان، سرنوشت لایحه حمایت از زنان در برابر خشونت است؛ موضوعی که سال‌هاست در مسیر قانون‌گذاری قرار دارد.
این لایحه پس از تغییرات و بررسی‌های متعدد، در کمیسیون اجتماعی مجلس با عنوان «پیشگیری از آسیب‌دیدگی زنان و ارتقای امنیت آنان در برابر سوءرفتار» مورد بررسی قرار گرفته است.
با این حال، طبق اظهارات سخنگوی شورای نگهبان در شهریور ۱۴۰۵، این لایحه هنوز به تصویب نهایی مجلس نرسیده و به شورای نگهبان ارسال نشده است.
اهمیت این موضوع در آن است که حمایت از زنان نباید تنها به مقابله با خشونت جسمی محدود بماند؛ بلکه باید برای پیشگیری از آسیب‌های روانی، حمایت از زنان در معرض خطر و فراهم کردن مسیرهای امن برای دادخواهی نیز سازوکارهای روشن و مؤثر وجود داشته باشد.
قربانیان خشونت روانی چرا سکوت می‌کنند؟
ترس از فروپاشی خانواده، نگرانی درباره آینده فرزندان، وابستگی اقتصادی، قضاوت اطرافیان و نداشتن حمایت اجتماعی از جمله عواملی هستند که می‌توانند زنان را به سکوت وادار کنند.
در بسیاری از خانواده‌ها، زنی که از رفتار تحقیرآمیز همسرش شکایت می‌کند، به جای دریافت
حمایت با توصیه‌هایی مانند «مرد است دیگر، عصبانی می‌شود»، «به خاطر بچه‌ها تحمل کن» یا «زندگی همین است» مواجه می‌شود.
این نگاه، نه‌تنها مسئله را حل نمی‌کند، بلکه می‌تواند به عادی‌سازی آزار و تداوم آن منجر شود.
از سوی دیگر، کودکان نیز در محیطی که تحقیر، تهدید و ترساندن به بخشی از روابط روزمره تبدیل شده است، ممکن است الگوهای ناسالم ارتباطی را بیاموزند و در آینده همان رفتارها را در روابط خود تکرار کنند.
چه باید کرد؟ از ثبت شواهد تا حمایت تخصصی
کارشناسان حوزه حقوق و سلامت روان بر اهمیت جدی گرفتن نشانه‌های خشونت روانی تأکید دارند. زنانی که با چنین شرایطی مواجه هستند، در صورت امکان و بدون به خطر انداختن امنیت خود می‌توانند پیام‌ها و مستندات مرتبط را حفظ کنند، تاریخ و جزئیات اتفاقات را ثبت کنند و برای دریافت مشاوره تخصصی حقوقی و روان‌شناختی اقدام کنند.
در شرایط تهدید یا خطر فوری نیز مراجعه به مراجع انتظامی و استفاده از ظرفیت اورژانس اجتماعی با شماره ۱۲۳ می‌تواند از مسیرهای درخواست کمک باشد.
البته مسئولیت مقابله با خشونت نباید تنها بر دوش قربانی قرار گیرد. دستگاه‌های حمایتی، قضایی و اجتماعی نیز باید امکان دسترسی آسان، محرمانه و امن زنان به خدمات مشاوره، مددکاری و حمایت حقوقی را فراهم کنند.
سخن پایانی؛ زخم‌های نامرئی را جدی بگیریم
خشونت روانی ممکن است هیچ نشانی روی صورت و بدن یک زن باقی نگذارد، اما این به معنای نبود آسیب نیست. زنی که هر روز تحقیر می‌شود، از تصمیم‌گیری می‌ترسد، ارتباطاتش محدود شده و برای جلوگیری از خشم دیگری ناچار است رفتار و گفتار خود را دائماً کنترل کند، ممکن است در شرایطی فرساینده زندگی کند که از چشم دیگران پنهان مانده است.
پرسش اساسی اینجاست: آیا نظام حمایت اجتماعی و حقوقی ما به اندازه‌ای که برای زخم‌های جسمی اهمیت قائل است، برای آسیب‌های روانی زنان نیز سازوکار مؤثر و قابل دسترسی دارد؟
حفظ بنیان خانواده ارزشمند است، اما خانواده سالم با ترس، تحقیر و سلب کرامت اعضای آن ساخته نمی‌شود. حمایت از خانواده، پیش از هر چیز به معنای حمایت از امنیت، احترام و سلامت روان اعضای آن است.
خشونتی که دیده نمی‌شود، نباید نادیده گرفته شود.
