خانه‌داری؛ شغلی بدون حقوق، بیمه و بازنشستگی؟ سهم اقتصادی زنان در خانواده کجاست؟
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی بانوخبر، هر روز میلیون‌ها زن ساعت‌های زیادی از وقت خود را صرف پخت‌وپز، نظافت، رسیدگی به فرزندان، مراقبت از سالمندان، مدیریت هزینه‌های خانه و سامان دادن به امور خانواده می‌کنند؛ فعالیت‌هایی که بدون آن‌ها چرخ زندگی بسیاری از خانواده‌ها به‌سختی می‌چرخد، اما برخلاف مشاغل رسمی، معمولاً حقوق ماهانه، بیمه، سنوات و بازنشستگی مشخصی برای آن‌ها در نظر گرفته نمی‌شود.
خانه‌داری یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های اقتصادی نامرئی در جامعه است؛ فعالیتی که اگرچه در بسیاری از خانواده‌ها بر عهده زنان قرار دارد، اما ارزش واقعی آن در محاسبات روزمره اقتصادی کمتر دیده می‌شود.
در شرایطی که هزینه خدماتی مانند نگهداری از کودک، نظافت منزل، آشپزی و مراقبت از سالمندان روزبه‌روز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، این پرسش مطرح است که اگر قرار بود تمام این خدمات توسط افراد دیگر و در قالب مشاغل رسمی انجام شود، خانواده‌ها چه هزینه‌ای باید پرداخت می‌کردند؟
کار بدون دستمزد؛ اما با ارزش اقتصادی واقعی
بسیاری از فعالیت‌های خانه‌داری در بازار کار دارای معادل شغلی هستند. نگهداری از کودک، آشپزی، نظافت، مراقبت از سالمندان، خرید و مدیریت امور منزل، هرکدام می‌توانند به‌عنوان یک خدمت مستقل اقتصادی تعریف شوند.
اما زمانی که همین فعالیت‌ها در محیط خانواده و بدون دریافت دستمزد انجام می‌شوند، ارزش اقتصادی آن‌ها کمتر به چشم می‌آید.
برای مثال، مادری که روزانه چندین ساعت از کودک خود مراقبت می‌کند، در عمل بخشی از هزینه‌های نگهداری از کودک را از دوش خانواده برمی‌دارد. زنی که مسئولیت آشپزی، نظافت و مدیریت خانه را بر عهده دارد نیز خدماتی ارائه می‌دهد که در صورت واگذاری به دیگران، مستلزم پرداخت هزینه خواهد بود.
بنابراین، خانه‌داری را نمی‌توان صرفاً یک وظیفه شخصی یا فعالیتی بدون ارزش اقتصادی دانست.
چرا کار خانگی در اقتصاد کمتر دیده می‌شود؟
یکی از دلایل اصلی نادیده ماندن ارزش خانه‌داری، نبود پرداخت مستقیم در برابر این فعالیت‌هاست.
در بسیاری از نظام‌های اقتصادی، تولید و خدماتی که با مبادله مالی همراه هستند، راحت‌تر اندازه‌گیری می‌شوند؛ اما بخش مهمی از کارهای مراقبتی و خدماتی که در محیط خانواده انجام می‌شوند، در محاسبات متعارف اقتصادی و تولید ناخالص داخلی به شکل کامل منعکس نمی‌شوند.
این در حالی است که اگر خدمات خانگی از خانواده حذف شوند، بخش قابل توجهی از آن‌ها باید از طریق بازار و با پرداخت هزینه جایگزین شوند.
از سوی دیگر، تقسیم نامتوازن مسئولیت‌های خانه و خانواده می‌تواند فرصت‌های تحصیلی، شغلی و اقتصادی زنان را محدود کند. زنی که بخش زیادی از زمان خود را صرف مراقبت از فرزندان و امور منزل می‌کند، ممکن است فرصت کمتری برای اشتغال، ارتقای شغلی یا پس‌انداز شخصی داشته باشد.
خانه‌داری و مسئله امنیت اقتصادی زنان
یکی از مهم‌ترین پیامدهای اقتصادی خانه‌داری بدون دستمزد، وابستگی مالی احتمالی زنان به همسر است.
زنی که سال‌ها از بازار کار فاصله گرفته و درآمد مستقلی نداشته است، ممکن است در صورت فوت همسر، طلاق یا بروز اختلافات خانوادگی، با مشکلات اقتصادی جدی روبه‌رو شود.
در چنین شرایطی، سال‌های فعالیت او در خانواده به‌سادگی به سابقه شغلی، حقوق بازنشستگی یا پس‌انداز شخصی تبدیل نمی‌شود.
این مسئله به‌ویژه درباره زنانی اهمیت دارد که سال‌های جوانی خود را صرف تربیت فرزندان کرده‌اند و پس از سال‌ها زندگی مشترک، برای ورود دوباره به بازار کار با محدودیت‌های سنی، مهارتی و اقتصادی مواجه می‌شوند.
به همین دلیل، ارزش‌گذاری اقتصادی کار خانگی فقط یک بحث نظری نیست؛ بلکه با استقلال مالی، امنیت دوران سالمندی و قدرت انتخاب زنان در شرایط دشوار زندگی ارتباط دارد.
قانون ایران چه حمایتی از زنان خانه‌دار دارد؟
در نظام حقوقی ایران، چند سازوکار برای به رسمیت شناختن بخشی از فعالیت‌های اقتصادی زنان در خانواده وجود دارد.
یکی از مهم‌ترین آن‌ها اجرت‌المثل ایام زوجیت است. مطابق تبصره ماده ۳۳۶ قانون مدنی، در صورت وجود شرایط قانونی، زن می‌تواند بابت کارهایی که شرعاً بر عهده او نبوده و به دستور همسر و بدون قصد تبرع انجام داده است، مطالبه اجرت‌المثل کند.
همچنین در برخی عقدنامه‌ها شرط تنصیف دارایی پیش‌بینی شده است که با تحقق شرایط مندرج در آن، امکان برخورداری زن از بخشی از دارایی به‌دست‌آمده در دوران زندگی مشترک را فراهم می‌کند.
از سوی دیگر، موضوع بیمه زنان خانه‌دار نیز در سال‌های گذشته در قالب طرح‌ها و سازوکارهای تأمین اجتماعی دنبال شده است. این امکان می‌تواند برای زنانی که شغل رسمی ندارند، راهی برای ایجاد سابقه بیمه و برخور
داری از برخی حمایت‌های بلندمدت باشد؛ البته شرایط، تعهدات و مزایای آن به نوع بیمه و مقررات مربوط بستگی دارد.
با این حال، این حمایت‌ها به معنای برخورداری همه زنان خانه‌دار از حقوق بازنشستگی یا دستمزد متناسب با سال‌های فعالیت در خانه نیست.
آیا زمان آن نرسیده که کار خانگی جدی‌تر دیده شود؟
به رسمیت شناختن ارزش اقتصادی خانه‌داری الزاماً به معنای تبدیل رابطه خانوادگی به رابطه کارفرما و کارگر یا پرداخت دستمزد ماهانه از سوی همسر نیست؛ بلکه به معنای پذیرش این واقعیت است که فعالیت‌های بدون دستمزد در خانواده نیز در تولید رفاه، کاهش هزینه‌ها و حفظ سرمایه انسانی جامعه نقش دارند.
سیاست‌گذاری برای بیمه فراگیرتر زنان خانه‌دار، توسعه خدمات مراقبتی، تسهیل اشتغال مجدد مادران، حمایت از بازنشستگی و افزایش آگاهی زنان از حقوق مالی خود می‌تواند بخشی از راهکارهای جبران این نابرابری باشد.
همچنین لازم است مسئولیت مراقبت از فرزندان و امور منزل تنها وظیفه زنان تلقی نشود و مشارکت مردان در کار خانگی به‌عنوان بخشی از مسئولیت مشترک زندگی خانوادگی تقویت شود.
خانه‌داری؛ فعالیتی که نباید در حساب‌وکتاب زندگی گم شود
واقعیت این است که بسیاری از خانواده‌ها بدون فعالیت روزانه زنان خانه‌دار قادر به حفظ نظم، آرامش و مدیریت اقتصادی خود نیستند. با این وجود، بخش مهمی از این تلاش‌ها در پایان ماه به هیچ فیش حقوقی یا سابقه شغلی مشخصی تبدیل نمی‌شود.
شاید وقت آن رسیده باشد که در کنار بحث درباره اشتغال رسمی زنان، به کارهایی نیز توجه شود که در سکوت خانه‌ها انجام می‌شوند؛ کارهایی که درآمد مستقیمی ندارند، اما هزینه‌های بزرگی را از دوش خانواده و جامعه برمی‌دارند.
اگر خانه‌داری یک خدمت ضروری برای اقتصاد خانواده و جامعه است، چرا زنی که سال‌ها این مسئولیت را بر عهده داشته، در بسیاری از مواقع برای امنیت اقتصادی دوران سالمندی یا پس از طلاق باید از نقطه صفر شروع کند؟
این پرسشی است که پاسخ به آن می‌تواند نگاه جامعه و سیاست‌گذاران را به جایگاه واقعی زنان خانه‌دار تغییر دهد.
